Onvoorwaardelijke liefde tonen

Uit Het Tibetaanse boek van leven en sterven door Sogyal Rinpoche (bladzijde 181-182)

We vergeten zo gemakkelijk dat een stervende zijn hele wereld aan het verliezen is: zijn huis, baan, relaties, zijn lichaam en zijn geest – alles laat hij achter. Al het verlies dat we in ons leven zouden kunnen lijden wordt wanneer we sterven samengebundeld tot een overweldigend verlies. Is het dan verwonderlijk dat iemand die sterft af en toe bedroefd, in paniek of kwaad is? Elisabeth Kübler-Ross onderscheidt vijf fasen in het proces van aanvaarding van de dood: ontkenning, woede, onderhandeling, depressie en aanvaarding. Natuurlijk zal niet iedereen deze vijf fasen doorlopen of dit noodzakelijkerwijs in deze volgorde doen. Voor sommige mensen zal de weg naar aanvaarding uiterst lang en doornig zijn, en anderen bereiken het stadium van aanvaarding misschien wel nooit.

Onze cultuur biedt mensen nauwelijks enig perspectief voor hun gedachten, emoties en ervaringen, en velen die met de dood en zijn laatste uitdaging geconfronteerd worden voelen zich bedrogen door hun eigen onwetendheid, en gefrustreerd en kwaad omdat niemand hen en hun diepste behoeften lijkt te willen begrijpen. Cicely Saunders, de grote pionier van de Hospice-beweging in Engeland, schrijft: ‘Op een keer vroeg ik een man die wist dat hij spoedig zou sterven wat hij vooral verwachtte van de mensen die hem bijstonden. Zijn antwoord was: “Dat er iemand is die tenminste probeert me te begrijpen.” Het is inderdaad onmogelijk een ander volledig te begrijpen, maar ik zal nooit vergeten dat hij niet vroeg naar resultaat maar alleen dat iemand de moeite nam het te proberen.’1

Dit is echt van essentieel belang. We moeten mensen geruststellen en hun verzekeren dat alles wat zij voelen normaal is, hoe sterk hun frustraties en woede ook mogen zijn. Sterven brengt vele onderdrukte emoties naar boven: verdriet, verdoving, schuldgevoel en zelfs jaloezie op hen die nog gezond zijn. Help de stervende deze emoties, wanneer ze opkomen, niet te onderdrukken. Sta hem of haar bij als de golven van pijn en verdriet breken; met aanvaarding, tijd, geduld en begrip hebben de emoties langzaam weg en keert de stervende terug naar zijn ware oorsprong van sereniteit, kalmte en welzijn.

Probeer niet te wijs te zijn. Je hoeft niet altijd iets diepzinnigs te zeggen, je hoeft niet per se iets te zeggen of te doen om de situatie te verbeteren. Wees gewoon aanwezig, zo volledig mogelijk. En als je bang bent en niet weet wat je moet doen, praat daar dan gewoon met de stervende over en vraag om hulp. Deze eerlijkheid zal jullie nader tot elkaar brengen, en het contact vergemakkelijken. Vaak weet een stervende veel beter dan wij hoe hij het beste geholpen kan worden, en wij moeten ons openstellen voor die wijsheid en ons erdoor laten leiden.

Cicely Saunders wijst ons erop dat wij in contact met de stervende niet de enige zijn die geven. ‘Vroeg of laat komen allen die met stervenden omgaan erachter dat ze veel meer ontvangen dan geven, omdat ze uithoudingsvermogen, moed en vaak humor tegenkomen. Dat moet gezegd worden…’2 In onze erkenning van zijn moed kan een stervende vaak inspiratie vinden.

Mij heeft het altijd geholpen één ding niet te vergeten: dat de mens daar vóór mij, wie hij ook moge zijn, uiteindelijk goed is. Hoe hevig de woede of emotie ook is die opkomt, en hoe schokkend of afschuwelijk dan ook op dat moment, als je je richt op die innerlijke goedheid, zul je de beheersing en het perspectief vinden die je nodig hebt om zo behulpzaam mogelijk te zijn. Net zoals je bij een ruzie met een vriend niet de goede kanten van hem vergeet, zo moet je een stervende niet beoordelen naar de emoties die opkomen. Deze aanvaarding van jouw kant zal de stervende de ruimte geven om zo ongeremd te zijn als hij of zij nodig heeft. Wees bij de omgang met stervenden zo open, liefhebbend en ruimhartig als ze vaak zelf zijn.

Op een dieper, spiritueel niveau helpt het mij in gedachten te houden dat de stervende de boeddhanatuur heeft. Of hij het beseft of niet, hij bezit het potentieel voor volledige verlichting. Hoe dichter een stervende de dood nadert, hoe groter deze mogelijkheid in vele opzichten wordt, des te meer verdient hij onze bijzondere zorg en respect.

1. Dame Cicely Saunders, “I Was Sick and You Visited Me,” Christian Nurse International, 3, no. 4 (1987).

2. Dame Cicely Saunders, “Spiritual Pain,” a paper presented at St. Christopher’s Hospice Fourth International Conference, London 1987, published in Hospital Chaplain (March 1988).